Osmanlı döneminde Diyarbakır ve İstanbul’da Kürt cemiyetleri farklı yıllarda kuruldu. Bu cemiyetler hangileriydi ve kimler yer aldı? Detaylar haberimizde…
Çeşitli tarihi kaynaklarda yer alan bilgilere göre, Osmanlı döneminde Diyarbakır ve İstanbul merkezli olarak kurulan Kürt cemiyetleri, farklı yıllarda ortaya çıktı. Bu cemiyetlerin isimleri, kuruluş süreçleri ve içinde yer alan kişiler dikkati çekiyor.
OSMANLI DÖNEMİNDE DİYARBAKIR VE KÜRDİSTAN EYALETİ
Belgelerde, Osmanlı Devleti’nin, 1847 yılının Aralık ayında ”Kürdistan Eyaleti”ni resmen kurduğu belirtiliyor.
Eyaletin, Diyarbekir Eyaleti’nin yanı sıra Van, Muş ve Hakkâri sancakları ile Cizre, Botan ve Mardin kazalarını kapsayacak şekilde oluşturulduğu ifade ediliyor.
İLK KÜRT ÖRGÜTLERİ VE KURULUŞLARI
Tarihi kaynaklara göre, ilk Kürt cemiyeti 1900 yılında İstanbul’da ”Kürdistan Azm-ı Kavi Cemiyeti – Kürdistan Güçlenme Cemiyeti” adıyla kuruldu.
Cemiyetin faal üyeleri arasında Diyarbakırlı Fikri Efendi ve Ahmed Ramiz yer aldı.
Diyarbakır’da 1908 yılında da ”Osmanlı Kürt İttihad ve Terakki Cemiyeti- Osmanlı Kürt Birlik ve İlerleme Cemiyeti” kurulduğu kaydediliyor.
Bu cemiyetin, 1889’da gizli olarak kurulan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nden ayrılan Kürt aydınları tarafından oluşturulduğu ve daha sonra kapatıldığı belirtiliyor.
AYNI DÖNEMDE KURULAN DİĞER CEMİYETLER
Diyarbakır’da ayrıca 1908 yılında ”Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti – Kürt Yardımlaşma ve İlerleme Cemiyeti” kurulduğu ifade edilerek, cemiyetin başkanlığına Şurayı Devlet Başkanı Seyd Abdulkadir’in getirildiği ifade ediliyor.
1910 yılında ”Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti- Kürt Eğitim Yayma Cemiyeti”, 1912 yılında da ”Hevi Kürd Talebe Cemiyeti – Kürt Öğrenci Umut Cemiyeti” kurulduğu ifade edilerek, aynı yıl Melle Hıdır tarafından ”Kürdistan Muhibban Cemiyeti – Kürdistan Dostları Cemiyeti” kurulduğu ve başkanlığına Nuri Dersimi’nin getirildiği kaydediliyor.
KÜRDİSTAN TEALİ CEMİYETİ VE ÜYELERİ
Aralık 1918’de ”Kürdistan Teali Cemiyeti – Kürdistan Yükseliş Cemiyeti kurulduğu belirtiliyor.
Cemiyete Seyid Abdulkadir, Hüseyin Şükrü ve Dr. Şükrü Sekban gibi isimler katıldığı ve ”Jin Dergisi – Kadın Dergisi”nin cemiyetin yayın organı olarak yer aldığı ifade ediliyor.
Cemiyetin İstanbul’da 15 bin, Bitlis’te 34 bin üyesi bulunduğu belirtilerek, Bedizaman Said-i Kürdi’nin de üyeler arasında yer aldığı kaydediliyor.
SİYASİ PARTİ VE KADIN ÖRGÜTLENMESİ
Bu gruptan Emin Ali Bedirhan, Şükrü Sekban, Fuad Baban, Abdullah Cevdet, Bitlisli Kemal Fevzi, Ekrem Cemilpaşa ve Memduh Selim gibi isimler 1908 sonrası ”Kürt Millet Fırkası – Kurt Ulusal Partisi” adıyla bir parti kurduğu belirtiliyor.
Mayıs 1919’da Kürt Mustafa Paşa’nın kızı Dr. Encum Yamulki başkanlığında ”Kürt Teali Nisvan Cemiyeti – Kürt Kadınları Yükseliş Cemiyeti” kurulduğu ifade edilerek, bu yapının bölgede kadın haklarını savunan bir örgüt olduğu belirtiliyor.
